งานราษฎร์ งานนอก งานรอง งานฝิ่น ล้วนเป็นคำศัพท์คุ้นหูที่คนไทยเราใช้เรียกงานรับจ้างอิสระ ไม่ใช่งานประจำ และไม่สังกัดองค์กรใดองค์กรหนึ่ง ซึ่งผู้คนมักจะทำเสริมเพื่อหารายได้เพิ่มเติมจากงานหลักของตนในเวลาว่าง แต่ในช่วงหลายปีที่ผ่านมานี้ ภาวะเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนแปลงทำให้อาชีพอิสระนั้นไม่ใช่แค่งานราษฎร์เล็ก ๆ น้อย ๆ ที่หามาทำเสริมงานหลวงอีกต่อไป ทว่ากลายเป็นอาชีพหลักของผู้คนจำนวนมาก สังคมจึงเปลี่ยนมานิยมเรียกอาชีพอิสระดังกล่าวนี้ทับศัพท์ตามภาษาอังกฤษว่า “ฟรีแลนซ์” (Freelance)

 

           แม้จะฟังดูทันสมัย แต่ฟรีแลนซ์ไม่ใช่คำศัพท์ใหม่แต่อย่างใด ประกอบขึ้นจากสองคำ ได้แก่ Free (เสรี) และ Lance (หอก ทวน หรือหลาว) แปลแบบตรงตัวก็คือคำเรียกพลหอกผู้มีสถานะเป็นอิสรเสรี ไม่จงรักภักดีรับใช้เจ้านายหรือรัฐใดเป็นการเฉพาะ แต่เป็นทหารรับจ้าง (Stipendiarii: Mercenary) ที่จะต่อสู้เพื่อใคร ๆ ก็ได้ทั้งนั้นตราบที่ได้รับค่าตอบแทน (Stipend) เป็นที่น่าพอใจ

 

            ในสงครามต่าง ๆ ฟรีแลนซ์มีบทบาทช่วยเสริมกำลังและชี้ชะตาผู้แพ้ผู้ชนะ เนื่องจากเป็นนักรบมืออาชีพ มีประสบการณ์ฝึกฝนต่อสู้กับกองทัพหลายเชื้อชาติ รู้สายสนกลในของนายจ้างมาหลายคน และเดินทางไปรบในสภาพภูมิศาสตร์แปลกใหม่อยู่เสมอ ทำให้มีข้อดีที่ฟรีแลนซ์มักจะชำนาญกร้านศึกกว่าทหารทั่วไปที่รัฐเกณฑ์มาจากชาวบ้าน แต่ข้อเสียก็คือฟรีแลนซ์นั้นไม่ได้รับการคุ้มครองและปูนยศถาบรรดาศักดิ์จากเจ้านายหรือรัฐใดเลย บางครั้งจึงเกิดปัญหาการเบี้ยวค่าจ้างซึ่งอาจนำไปสู่ความรุนแรง การทรยศหรือแปรพักตร์กลางสมรภูมิ และการออกปล้นโจมตีแว่นแคว้นต่าง ๆ ยามที่ฟรีแลนซ์ว่างงาน

 

         หลักฐานของฟรีแลนซ์กลุ่มแรกในโลกอยู่ที่กรีกโบราณ สมัย 431–404 ปีก่อนคริสตกาล (ตรงกับช่วงการปรินิพพานของพระพุทธเจ้า) มีชื่อว่า กลุ่มหนึ่งหมื่น (Oi Myrioi: The Ten Thousand) เป็นการรวมตัวของบรรดาทหารผ่านศึก 11 กลุ่มที่เคยไปรบในสงครามเพโลพอนนีเซียน (Peloponnesian War) ระหว่างเอเธนส์กับสปาร์ตา แรกเริ่มมีจำนวนประมาณ 10,700 คนจึงตั้งชื่อกลุ่มตามนั้น ภายหลังมีผู้เข้าร่วมเพิ่มเติมเป็นกว่า 30,000 คน กลุ่มหนึ่งหมื่นได้รับการว่าจ้างจากเจ้าชายเปอร์เซีย ไซรัสผู้เยาว์ (Cyrus the Younger) ให้เดินทางไปบาบิโลเนีย (ปัจจุบันคือประเทศอิรัก) เพื่อก่อสงครามชิงบัลลังก์จากพระเชษฐา คือ กษัตริย์อาร์ทาเซอร์เซสที่ 2 (King Artaxerxes II) แต่โชคร้ายที่ไม่สำเร็จ เจ้าชายไซรัสสิ้นพระชนม์ในสมรภูมิ ผู้นำกลุ่มหนึ่งหมื่นส่วนใหญ่ถูกสังหารและพวกเขาต้องเดินทางหนีกลับบ้านอย่างยากลำบากเป็นเวลานานถึง 9 เดือน

 

 

ภาพที่ 1 กลุ่มหนึ่งหมื่นถอยทัพในสงครามที่บาบิโลเนีย

Guignet, A. Retreat of the Ten Thousand at the Battle of Cunaxa. Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=30414354

 

          ฟรีแลนซ์เฟื่องฟูเป็นพิเศษในยุคกลางมาจนถึงยุคเรอเนสซองส์ (ตรงกับช่วงก่อนสมัยสุโขทัยถึงสมัยอยุธยา) โดยเฉพาะในคาบสมุทรอิตาลีซึ่งมีเชื้อไฟความขัดแย้งสูง เพราะมีเจ้าหลายนครรัฐ มีพ่อค้าชนชั้นกลางที่ร่ำรวยขึ้นสู่อำนาจ เป็นศูนย์กลางการเดินทางที่มีผู้คนหลายเชื้อชาติล่องเรือผ่านเข้าออก นำวิทยาการความรู้และแนวคิดทางการเมืองใหม่ ๆ มาแลกเปลี่ยน รวมถึงมีอิทธิพลของศาสนจักรที่กรุงโรม ถือได้ว่าเป็นแผ่นดินที่ไม่เคยว่างเว้นจากการแก่งแย่งอำนาจ ฟรีแลนซ์ที่มีชื่อเสียงมากที่สุด คือ กลุ่มพันธมิตรขาว (Compagnia Bianca del Falco: The White Company) ก่อตั้งประมาณปี ค.ศ. 1360 สันนิษฐานว่าตั้งชื่อตามสีเสื้อคลุมตัวยาวสีขาวที่ทหารม้าสวมใส่

 

           กลุ่มพันธมิตรขาวประกอบด้วยนักรบหลายเชื้อชาติ เช่น เยอรมัน อังกฤษ ฮังการี พวกเขาจัดประมูล “บริการรับจ้างฆ่า” ให้แก่ผู้ที่เสนอราคาสูงสุดเท่านั้น จึงเคยทั้งสู้รับใช้พระสันตะปาปาและต่อต้านพระองค์อย่างไม่แยกแยะ พวกเขาร่วมรบในสงครามใหญ่ 7 ครั้ง ได้ร่วมสังหารหมู่พลเรือนหลายพันคนในเมืองเชเซนา (Cesena) นอกจากนี้ยังมีสมรภูมิเล็ก ๆ และการออกปล้นหมู่บ้านนับครั้งไม่ถ้วน เหตุผลที่กลุ่มพันธมิตรขาวน่าหวาดกลัวสำหรับคนยุคนั้นเพราะโจมตีเร็วแบบไม่ให้ทันตั้งตัว พร้อมรบแม้ในตอนกลางคืนและเมื่ออากาศหนาวจัด อีกทั้งเป็นกลุ่มแรกในอิตาลีที่ใช้เทคนิคพุ่งหอกด้วยสองคนและลงจากหลังม้ามาสู้ระยะประชิด (Dismounting men-at-arms) กล่าวคือมีการขึ้นลงหลังม้าเปลี่ยนหน้าที่และวิธีต่อสู้ได้โดยปรับตามสถานการณ์ ไม่ยึดติดกับธรรมเนียมการต่อสู้แบบอัศวินนั่นเอง

 

 

ภาพที่ 2 เซอร์จอห์น ฮอว์ควูด ผู้นำกลุ่มพันธมิตรขาว

Uccello, P. The Yorck Project (2002) 10.000 Meisterwerke der Malerei (DVD-ROM), distributed by DIRECTMEDIA Publishing GmbH. ISBN: 3936122202., Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=159871

 

          อย่างไรก็ตาม ฟรีแลนซ์ที่ทำงานดีซื่อสัตย์ เป็นที่ชื่นชมของผู้คน และได้รับการว่าจ้างซ้ำ ๆ จากนายจ้างรายเดิมเป็นระยะเวลานาน จนกระทั่งสุดท้ายได้กลายเป็นพนักงานประจำเสียเลยก็มีเหมือนกัน ตัวอย่างที่เป็นที่รู้จักระดับโลกและยังคงสืบทอดอยู่มาจนถึงปัจจุบัน คือ กลุ่มอารักขาสวิส (Pontificia Cohors Helvetica: The Swiss Guard) ตั้งแต่สมัยเรอเนสซองส์ นักรบและนักผจญภัยจากสวิตเซอร์แลนด์กว่า 1 ล้านคนได้กระจายกันไปรับจ้างต่อสู้ตามสมรภูมิต่าง ๆ ทั่วยุโรป พวกเขามีจุดเด่นที่ใช้หอกปลายขวาน (Halberd) ในการต่อสู้ สามารถทะลวงเกราะของศัตรูได้แม้จะเป็นชนิดที่หนาหนักมากก็ตาม เมื่อถึงช่วงปี ค.ศ. 1400 ฟรีแลนซ์สัญชาติสวิสก็เป็นที่เชื่อถือไว้วางใจของรัฐต่าง ๆ ว่ามีมาตรฐานสัญญาเป็นธรรม ไม่ทรยศหักหลัง และพัฒนากลยุทธ์การรบสม่ำเสมอ แม้ว่าราคาสูงแต่ก็สมกับคุณภาพ

 

          ในสมัยสงครามอิตาลี (Italian Wars) ช่วงปี ค.ศ. 1483–1498 สมเด็จพระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่ 6 (Alexander VI) โปรดให้ว่าจ้างฟรีแลนซ์สวิส 150 คนมาสู้รบเป็นครั้งแรก ต่อมาในปี ค.ศ. 1503 สมเด็จพระสันตะปาปาจูเลียสที่ 2 (Julius II) มีพระประสงค์ให้สภาสวิตเซอร์แลนด์ส่งฟรีแลนซ์สวิส 200 คนมาถวายเป็นประจำ เพื่อเป็นผู้คุ้มกันความปลอดภัยให้พระองค์ กลุ่มพ่อค้านายธนาคารเยอรมันที่อยู่ในอิตาลีขณะนั้นได้ลงทุนเชื่อมความสัมพันธ์กับพระสันตะปาปาเพื่อประโยชน์ทางการค้าไว้แล้ว ไม่ต้องการให้เกิดเหตุร้ายหรือเปลี่ยนตัวพระสันตะปาปาเช่นกัน จึงตกลงสนับสนุนเงินว่าจ้างส่วนนี้ให้ตามพระประสงค์ ฟรีแลนซ์สวิสที่เป็น “บอดี้การ์ดโป๊ป” เหล่านี้ได้พิสูจน์ความภักดีและสละชีพปกป้องพระสันตะปาปาในการลอบสังหารครั้งแล้วครั้งเล่า จึงได้รับการต่อสัญญาว่าจ้างต่อมาเรื่อย ๆ จนกระทั่งกลายเป็นอาชีพถาวรและตั้งเป็นหน่วยงานทหารของวาติกัน ซึ่งนับเป็นหน่วยงานทหารที่เก่าแก่ที่สุดของโลกที่ยังคงดำเนินงานต่อเนื่อง

 

 

 

ภาพที่ 3 กลุ่มอารักขาสวิสในอดีตและปัจจุบัน

McLeish. (1938). 1938 Color Print Swiss Guard Vatican Rome Italy Military Unit Historical XGGD4. Period Paper Historic Art LLC. Retrieved from https://www.periodpaper.com/products/1938-color-print-swiss-guard-vatican-rome-italy-military-unit-historical-xggd4-213753-xggd4-284, Glatz, C. (2019, May 6). Barracks life teaches diversity is not a threat, Pope tells Swiss Guard. Angelus News. Retrieved from https://angelusnews.com/news/world/barracks-life-teaches-diversity-is-not-a-threat-pope-tells-swiss-guard/

 

          ในงานเขียนภาษาอังกฤษ สืบพบคำว่าฟรีแลนซ์ปรากฏเป็นครั้งแรกในนวนิยายเรื่อง ไอแวนโฮ (Ivanhoe) โดย เซอร์วอลเตอร์ สก็อตต์ (Sir Walter Scott) ช่วงปี ค.ศ. 1800 (ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 1) เรื่องราวเกี่ยวกับเจ้าขุนมูลนายในยุคกลางของอังกฤษที่ต้องปรับตัวและจัดการกับปัญหาต่าง ๆ เมื่อราชวงศ์ฝรั่งเศสจากนอร์มองดีเข้ามายึดครองประเทศ เนื้อความตอนนั้นประพันธ์ว่า “ข้าเสนอต่อริชาร์ดว่าให้ใช้บริการเหล่าฟรีแลนซ์ของข้า และเขาก็ปฏิเสธ ข้าจึงจะพาพวกเขาไปเมืองท่าฮัล ปล้นยึดเรือ แล้วก็ล่องเรือไปแคว้นฟลานเดอร์ เพราะว่าในยุคสมัยที่คึกคักโกลาหลเช่นนี้ ผู้ใดที่ขยันลงมือทำย่อมจะได้รับการจ้างงานเสมอ”

 

 

ภาพที่ 4 เซอร์วอลเตอร์ สก็อตต์ กับนวนิยายเรื่องไอแวนโฮ

Raeburn, H. The Bridgeman Art Library, Object 68272, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=24971320, Treves, F. (1890). Ivanhoe. AbeBooks. Retrieved January 6, 2022, from https://www.abebooks.com/first-edition/Ivanhoe-WALTER-SCOTT-Fratelli-Treves-Milano/30339586409/bd

 

         ความหมายของคำว่าฟรีแลนซ์ขยายกว้างขึ้นตามวันเวลาที่ผ่านไป สมัยก่อนใช้เรียกนักการเมืองที่ไม่สังกัดพรรคการเมืองใดพรรคการเมืองหนึ่ง หรือผู้ลงสมัครเลือกตั้งอิสระ แล้วค่อย ๆ มาครอบคลุมผู้ทำอาชีพอิสระทั่วไปในภายหลัง ความเคยชินของผู้พูดภาษาอังกฤษที่ปกติแล้ว คำศัพท์บุคคลผู้ประกอบอาชีพมักจะใช้คำกริยาลงท้ายด้วย –er (เช่น teacher ครู สร้างจากกริยา teach สอน เป็นต้น) ยังทำให้เมื่อกาลเวลาพ้นผ่านมาถึงช่วงปลายศตวรรษที่ 19 คำว่า Freelance ซึ่งเดิมหมายถึงตัวบุคคลนั้นก็เปลี่ยนมาเป็นคำกริยา แปลว่า ทำอาชีพอิสระ ส่วนบุคคลผู้ทำอาชีพอิสระเรียกว่า Freelancer แทน เวลาพูดคำนี้ก็ไม่มีใครนึกถึงทหารรับจ้างกันอีกต่อไป เหลือเพียงรากคำที่สื่อถึงการต่อสู้และอิสรเสรี สองสิ่งที่ไม่ว่าชีวิตฟรีแลนซ์ในสมัยโบราณหรือสมัยนี้ต่างก็ต้องได้พบเจอเหมือน ๆ กัน

 

บรรณานุกรม

Andrews, E. (2014, June 24). 6 legendary mercenary armies from history. History.com. Retrieved January 6, 2022, from https://www.history.com/news/6-legendary-mercenary-armies-from-history

 

Caferro, W. (2015). John Hawkwood: An English mercenary in fourteenth-century Italy. Johns Hopkins University Press.

 

Google. (n.d.). Ngram Viewer "Freelancer". Google Books. Retrieved January 7, 2022, from https://books.google.com/ngrams/graph?content=freelancer&year_start=1800&year_end=2019&corpus=26&smoothing=3&direct_url=t1%3B%2Cfreelancer%3B%2Cc0#t1%3B%2Cfreelancer%3B%2Cc0

 

Merriam-Webster. (2022). The surprising history of 'freelance'. Merriam-Webster Word History. Retrieved January 6, 2022, from https://www.merriam-webster.com/words-at-play/freelance-origin-meaning

 

Tikkanen, A. and the Editors of Encyclopedia Britannica. (2018, May 10). Swiss Guards. Encyclopedia Britannica. Retrieved January 6, 2022, from https://www.britannica.com/topic/Swiss-Guards

 

Museum Core Writer